Kontrole przedsiębiorców w 2026 roku – ZUS, KAS i analiza ryzyka w dobie AI

Kontrole przedsiębiorców w 2026 roku coraz częściej opierają się na analizie danych i ocenie ryzyka. Od stycznia do sierpnia 2026 r. ZUS wykrył nieprawidłowości w 90,1% kontroli, natomiast KAS ogranicza liczbę formalnych postępowań na rzecz czynności sprawdzających. Dla firm oznacza to konieczność dbania o spójność rozliczeń podatkowych i składkowych oraz dokumentowania rzeczywistych transakcji.

Jak skuteczne są kontrole ZUS w 2026 roku?

Zakład Ubezpieczeń Społecznych (ZUS) przeprowadził od stycznia do sierpnia 2026 r. 20 529 kontroli płatników składek. W 18 495 przypadkach (90,1%) stwierdzono nieprawidłowości.

Łączny wynik finansowy kontroli wyniósł 373,3 mln zł, z czego 360,6 mln zł dotyczyło składek, a 12,7 mln zł świadczeń z ubezpieczeń społecznych.

Dla porównania w 2017 r. nieprawidłowości wykrywano w około 65% kontroli. Obecny wynik dotyczy jednak wyłącznie przedsiębiorców wytypowanych do weryfikacji, a nie wszystkich firm.

Jak ZUS wybiera przedsiębiorców do kontroli?

Analiza ryzyka obowiązująca od 1 stycznia 2026 r. uwzględnia między innymi:

• liczbę zgłoszonych ubezpieczeń i kod PKD;
• relację wypłaconych świadczeń do należnych składek;
• zbiegi tytułów do ubezpieczeń;
• wcześniejsze nieprawidłowości i wyniki kontroli.

Przepisy określają częstotliwość kontroli planowych zależnie od kategorii ryzyka:

• Niskie ryzyko: nie częściej niż raz na 5 lat.
• Średnie ryzyko: nie częściej niż raz na 3 lata.
• Wysokie ryzyko: tak często, jak jest to konieczne.

Możliwe są również ustawowe wyjątki od tych ograniczeń.

Kontrole KAS – dlaczego jest ich mniej?

W 2025 r. Krajowa Administracja Skarbowa (KAS) przeprowadziła blisko 2,64 mln działań weryfikacyjnych, o 9,4% więcej niż rok wcześniej. Kwota ustaleń wzrosła o 29,1%, do 19,05 mld zł.

Jednocześnie liczba kontroli celno-skarbowych spadła o 27,4%, do 5 113, a wartość ustaleń wzrosła o 46,4%, do 6,52 mld zł.

Liczba kontroli podatkowych zmniejszyła się o 11,3%, do 8 722. Natomiast czynności sprawdzających przybyło o 9,6%.

Oznacza to, że przedsiębiorca może zostać wezwany do wyjaśnienia rozbieżności lub przedstawienia dokumentów bez wszczynania formalnej kontroli podatkowej.

Jak AI zmienia wykrywanie nieprawidłowości?

Elektroniczne raportowanie, Krajowy System e-Faktur (KSeF) i struktury JPK_CIT zwiększają możliwości analizowania rozliczeń oraz identyfikowania niespójności.

W 2025 r. KAS wykryła 376,8 tys. fikcyjnych faktur o wartości przekraczającej 10,9 mld zł. Ich liczba wzrosła o 29,2% względem 2024 r.

Nie wszystkie nieprawidłowości powstały w 2025 r., ponieważ kontrole obejmują również wcześniejsze okresy. Sama rozbieżność danych nie jest też dowodem oszustwa.

Jak przygotować firmę do kontroli ZUS i KAS?

Przedsiębiorstwa powinny regularnie weryfikować:

• Rozliczenia podatkowe – zgodność deklaracji, ewidencji i dokumentów.
• Składki ZUS – podstawy wymiaru, zgłoszenia i kwalifikację umów.
• Transakcje – dokumenty potwierdzające faktyczne wykonanie usług i dostaw.
• Procedury wewnętrzne – zatwierdzanie dokumentów i wyjaśnianie rozbieżności.
• Korespondencję urzędową – terminowe odpowiedzi na wezwania organów.

Mniejsza liczba formalnych kontroli nie oznacza mniejszego zakresu weryfikacji. Spójne dane, prawidłowe rozliczenia i kompletna dokumentacja pozostają podstawą przygotowania przedsiębiorstwa do działań ZUS i KAS.

Pełną wersję artykułu można przeczytać tutaj: Kontrole przedsiębiorców w 2026 roku – ZUS, KAS i analiza ryzyka w dobie AI